Pasen 2001
w
Dfl OOT
RONDOM
DE
sr. Mfm/mre
HET PAASFEEST
PAASGEBRUIKEN
De soldaat die Jezus kruisigde
VOLKSGEBRUIKEN
ROND HET PAASFEEST
HET PAROCHIEKOOR
EN DE PAASWEEK
DE PAASHAAS EN HET PAASBROOD
'13
'DE GÈSSELSE’ - WOENSDAG 11 APRIL 2001
PAGINA 11
1 Chris
is.
re
zen
De Heer is waar-lijk op-ge-staan, al-le - lu - ia.
Martinus Nijhoff (1894-1953)
AW
Al vroeg werd het ei gezien als symbool van
Nieuwe leden zijn altijd welkom. Kom
daarom eens rustig luisteren op een don
derdagavond, wanneer van 19.00 tot
20.00 uur de dames, van 20.00 tot 21.00
uur het gehele koor en van 21.00 tot
22.00 uur de heren repeteren in het Paro
chiecentrum.
Ook een goed koor moet zich terdege op
de paasweek voorbereiden.
De 35 dames en 17 heren van het paro-
chiekoor kregen nog niet zo lang geleden
vele complimenten, toen het een viering
met Mgr. Bluyssen opluisterde. Trouwe
kerkgangers klinkt dat niet vreemd in de
oren. Want ons koor hééft kwaliteit!
Met veel enthousiasme en plezier heeft
dirigente Maaike Horsten ruim 13 jaar het
koor onder haar hoede. En haar gedegen
leiding en opleiding van het koor ligt aan
die kwaliteit ten grondslag.
Belangrijkste bronnen: A. van Oirschot.
Het Land van de Brabanders.
H. Knippenberg.
In Helvoirt, Haaren en Cromvoirt schijnt tot
voor kort een oud gebruik bestaan te heb
ben, waarbij de jongens op een dag in de
Goede Week langs de huizen trokken om
eieren op te halen. Ze hadden gesneden
paasstokken in de hand en zongen:
‘Vrouwke, vrouwke, doet-oew-best,
haal de eikes uit oew nest,
van de witte henne,
God zal ze kenne,
Één ei is gin ei, twee ei is een hallef ei,
drie ei is een poasei’.
Het is een eeuwenoud gebruik dat nog uit de
late middeleeuwen zou stammen, toen aan
vankelijk de pastoor, de koster en de vorster,
later ook de schutters, de ronde maakten om
eieren op te halen.
Hoewel vermoedelijk in latere jaren de
boeren meer eieren naar de pastorie hebben
gebracht dan door de koster eertijds werd
opgehaald, klinkt het liedje van die tijd ons
nog bekend in de oren:
'De koster lust geen eieren.
Wat lust hij dan?
Spek in de pan
Met een roggeboterham.
De oorsprong van de christelijke viering ligt
in de joodse liturgie, die een lange
geschiedenis heeft. Twee tradities vloeien
daarin samen. Die van de ongedesemde
broden en die van het slachten van het lam.
De christelijke paasviering was in het
Oosten en Het Westen bekend vanaf de tijd
van de apostelen, zoals blijkt uit de bericht
en over de zogenaamde paasstrijd in de
tweede eeuw.Deze paasstrijd ging om de
week, waarin de 7 dagen durende Pesach
werd gevierd.Het was een tweestrijd tussen
joden- en heidenchristenen en bereikte in
de tweede eeuw haar hoogtepunt. Het con
cilie van Nicea heeft in 325 de tijdsbepaling
vastgesteld op de eerste Zondag volgend op
de eerste volle maan na begin van de lente.
Historisch kent de paasviering verschil
lende periodes:
Vóór de kerkvrede van het jaar 313 bestond
de viering uit vasten. Om te treuren over de
dood van de Heer. Deze tijd werd afgesloten
met een nachtwake, waarin uit de Schrift de
Zowel het christelijk als het joodse
geloof vieren het paasfeest.
In het Oosten en het Westen is het
Paasfeest het centrum van de liturgische
vieringen van het kerkelijk jaar.
passages over het paaslam en het lijden van
de Messias werd gelezen.
Na de kerkvrede van 313 speelde het ver
loop van de gebeurtenissen in de laatste
dagen van Jezus een grote rol, zoals ze
geschreven staan in de vier evangeliën.
Vanaf deze tijd was de Paaszondag de blijde
afsluiting van de driedaagse viering: Goede
Vrijdag, Paaszaterdag en Paas-zondag.
In een laatste stadium vanaf de Middel
eeuwen tot de moderne tijd werd de
Paaszondag losgekoppeld van de drie
voorafgaande dagen. De drie dagen beston
den toen uit Witte Donderdag, Goede
Vrijdag en Paaszaterdag en waren de voor
bereiding op Paaszondag. Men verloor de
eenheid van het paasmysterie langzamer
hand uit het oog, ofschoon men de oude
teksten wel handhaafde.
De liturgische beweging in de Rooms
Katholieke Kerk streefde weer naar de een
heid van het paasmysterie in de liturgievier
ing. Één van de resultaten van het tweede
Vaticaans Concilie was dan ook een gehele
herziening van de paasliturgie, die, in 1955
ingezet,in 1970 werd gerealiseerd met als
basis de gegevens van de geschiedenis,
zoals die zich had afgespeeld.
Ook in de protestantse kerken heeft de litur
gische beweging nieuwe initiatieven met
betrekking tot de paasviering ontwikkeld en
gestimuleerd.
Mocht u, als lezer, uit eigen ervaring of door
‘horen vertellen' van uw ouders of van
anderen, nog oude paasgebruiken in ons
dorp kennen, schrijf die dan eens op en
deponeer ze in de bus van het Parochiecen
trum of bel 513 2309 eens. Zo kunnen we ze
behouden voor het nageslacht.
Nu, als een dwaas,
een spijker door mijn hand,
Trek ik een visch -
zijn naam, zijn monogram -
In iedr’ en muur, in iedr’en balk of stam,
Of in mijn borst of, hurkend, in het zand.
En antwoord als de menschen
mij wat vragen:
‘Hij heeft een spijker
door mijn hand geslagen'.
VAN PAASEI TOT PAASHAAS
Er zijn geen kerkelijke feesten, waar om
heen in de loop de eeuwen zoveel folk
lore is ontstaan - en deels ook weer is
verdwenen - als die van de Paastijd.
Vooral in vroegere tijden was Pasen een
feest vol symboliek, waarin de mensen
op hun wijze uiting gaven aan hun
vreugde: het einde van de vasten, de
opstanding van Christus. Zoals gezegd
zijn veel van deze gebruiken verdwenen,
maar resten ons dan alleen nog maar het
Paasei en de Paashaas?
VAN PAASKLOKKEN EN GEKLEURDE
EIEREN
In de grote vastentijd was het eten van
eieren niet toegestaan. Met Pasen mocht
de rem eraf.
Van de eieren, die op Paasmorgen door de
kinderen werden gezocht, werd verteld dat
die door de klokken van Rome waren
meegebracht. Eerder, op Witte Donderdag
na het Gloria, waren ze daarheen vertrok
ken. Dit geldt natuurlijk ook voor de choco-
lade-eieren die een grotere aantrekkings
kracht hadden, maar wel zeldzaam waren.
De Paasweek is niet alleen de belangrijkste
maar, wat de vieringen betreft, ook de
meest drukke week van het kerkelijk jaar. Te
beginnen op Palmzondag eindigt de week
op Paasmaandag (tweede paasdag). In
totaal zijn er dan 7 dagen, waarop het koor
de vieringen opluistert. Achtereenvolgens
zingt het op Palmzondag, tijdens de boete
doening op Dinsdag, op Witte Donderdag,
Goede Vrijdag, op Paaszaterdag, Paaszon
dag en tenslotte op tweede Paasdag. Elke
viering heeft een andere betekenis, inhoud
en sfeer. En vereist daarom een aangepast
repertoire.
In nauw overleg met de liturgiegroep en de
pastores worden ruim vier maanden
daaraan-voorafgaand de thema's bepaald
en uit de .“voorraad” liederen en missen
keuzes gemaakt en eventuele nieuwe inge
studeerd. Uitgangspunt daarbij is, dat de
muziek één geheel vormt met de thema’s
van de vieringen. Daarnaast dienen luister
en meezingliederen de vieringen af te wis
selen, zodat, wat de laatste categorie be
treft, ook de bezoekers actief bij de vierin
gen betrokken worden.
Er gaat dus veel werk aan vooraf, voordat
het koor in stemmige kledij haar plaats op
het priesterkoor inneemt.
OUDE VOLKSGEBRUIKEN ROND
PALMZONDAG
In Oost-Nederland dragen zingende kinde
ren de palmpaasjes rond. Palmpaasjes zijn
palmtakken versierd met vlaggetjes en een
krans van koekdeeg. Het is een overblijfsel
van de palmprocessie die tot de reformatie
in hoog aanzien stonden, maar in de eerste
helft van vorige eeuw in onmin is geraakt.
Nog steeds brengen we op Palmzondag de
gewijde takjes uit de Eucharistieviering mee
naar huis. Bij veel mensen worden ze nog
steeds in een kruisbeeld gestoken en
bewaard, maar ze zullen waarschijnlijk niet
meer gebruikt worden om met wijwater het
huis te zegenen bij een fiks onweer of bij
andere dreigingen. Waar zouden we trou
wens het wijwater moeten halen?
De palmprocessie moet bij de oudsten van
ons ook nog wel bekend zijn. Met de zegen
ing van de velden werd Gods zegen afges
meekt voor een goede vruchtopbrengst.
'-'xS. Redactie: Ton van Elsdingen
Hans Festen
yv Jo van Os
Ireen Stieger
Peter Verheijen
JI Ad Wolfs
oneindigheid, vruchtbaarheid en herleving
van de natuur en in de christelijke kerk als
zinnebeeld van de verrijzenis. Daarom wer
den de paaseieren vroeger gezegend en
versierd met godsdienstige voorstellingen.
Het is een kleine stap om ze te kleuren. De
moeders hadden hiervoor hun recepten:
koken in koffie (bruin), in uienschillen (geel),
in spinazie (groen), in lindebloesem (rose) en
wilde men ze laten glanzen dan volstond het
opwrijven met spekzwoerd.
Men vertelde de kinderen ook wel dat de
paashaas de eieren verstopt had. Hoewel hij
ook ten dage nog volop de commercie dient,
is de paashaas van niet-nederlandse oor
sprong. Hij is afkomstig van onze oosterbu
ren. Ook daar symboliseert hij vruchtbaar
heid en herleving van de natuur. Dit symbool
van de lente kent een vóórchristelijke her
komst en heeft nooit een christelijke interpre
tatie gehad.
Het eten van paasbrood, een brood vol
krenten en rozijnen herinnert aan de oude
offermaaltijden. Aanvankelijk reikte de bak
ker dat brood aan zijn personeel uit of aan
zijn klanten.
Paasbrood is nog steeds een bekend pro
duct.
Op landelijk niveau zijn nog vele paasge
bruiken te noemen, zoals de Paasvuren in
Twente zij herinneren aan heidense lente-
vuren. In Brabant is het rondleiden van-ver
sierd vee bekend. In sommige plaatsen
bestond de Paaskermis. Gebruiken als het
spelen met eieren op de Paaswei (eiertikken)
hebben op sommige plaatsen lang bestaan.
Waarschijnlijk heeft Moergestel deze nooit
gekend.
Veel van de oude gebruiken zijn te herleiden
tot vruchtbaarheidsriten.
In Twenthe hebben twee eeuwenoude ge
bruiken zich weten te handhaven: In Dene-
kamp het oprichten van de paasstaak/
paasboom, die door een lange rij mannen
en jongens uit het bos wordt gehaald. En in
Oostmarsum het vlöggelen (vleugelen),
waarbij de bevolking hand in hand in een
lange rij paasliederen zingend rondtrekken.
Deze tradities zijn kennelijk een herinnering
aan een oude paasprocessie.
Kinderen in Drenthe, Twente en de Achter
hoek dragen zingend palmpaasjes rond:
met “palmtakken" op met papieren vlagget
jes getooide stokjes, waaraan een krans
van een uit koekdeeg gestoken vogeltje of
kippetje.
In Hoegaarden in België wordt nog steeds
de Palmezelprocessie gehouden. Ook be
staat in België op sommige plaatsen nog
de gewoonte akkers te palmen, dat wil zeg
gen het steken van palmtakjes in het mid
den en op de vier hoeken van het veld. In
Rupelmonde bij Antwerpen vindt de voet
wassing plaats, waarna vanaf het balkon
van het stadhuis de zogenaamde apostel-
brokken in de menigte wordt geworpen.
Al deze paasactiviteiten gaan gepaard met
het zingen van paasliederen en het bidden
van psalmen en dankgebeden.
Ik wrong een lach weg
dat mijn tanden knarsten,
En werd een gek
die bloed van liefde vroeg:
Ik had Hem lief -
en sloeg en sloeg en sloeg
Den Spijker door zijn hand
in ’t hout dat barstte.
Wij sloegen Hem aan ’t kruis
Zijn vingers grepen
Wild om den spijker
toen ‘k den hamer hief -
Maar Hij zei zacht mijn naam
en: ‘Heb mij Lief’
En ’t groot geheim had ik
voorgoed begrepen.
Pasen heeft in ons land en daarbuiten
verschillende volksgebruiken en symbo
len waarvan er velen tot vruchtbaar
heidsriten zijn te herleiden.
Het meest bij ons bekende symbool is
het paasei. De grote rol die eieren in de
paasgebruiken spelen is terug te voeren
op het feit dat het ei al heel vroeg als te
ken gold van vruchtbaarheid, nieuw le
ven en oneindigheid. Een volksgedachte
zegt dat de echte en/of vervangende
chocolade-eieren door de klokken van
Rome zijn hier gebracht.
Het gebruik om op de paaswei met eieren
te spelen (het eiertikken) is grotendeels ver
dwenen, evenals de paaskermis.
tus die ver